مقاله فنی

تفاوت کلید هوایی فیکس و کشویی؛ مقایسه کامل و راهنمای انتخاب

کلید هوایی فیکس بهتر است یا کشویی؟ تفاوت این دو مدل را از نظر نصب، تعمیر و نگهداری و کاربرد بررسی کنید تا انتخاب دقیق‌تری برای تابلو برق داشته باشید.

تیم فنی برق لئو

نویسندۀ تخصصی

تاریخ بروزرسانی: ۱۴۰۵/۸/۳۰

انتخاب بین کلید هوایی فیکس (Fixed) و کشویی (Drawout) یکی از تصمیم‌های مهم در طراحی تابلوهای برق فشار ضعیف است. این دو مدل از نظر عملکرد حفاظتی می‌توانند مشابه باشند، اما ساختار نصب، نحوه اتصال به شینه، امکان جداسازی، سرویس و تعمیرات و فضای موردنیاز در تابلو تفاوت‌های مهمی دارند.

در کلید هوایی فیکس، بدنه کلید به‌صورت ثابت در تابلو نصب می‌شود و اتصالات مدار قدرت مستقیماً به ترمینال‌های آن متصل هستند. در مقابل، کلید هوایی کشویی روی یک شاسی مخصوص (Chassis) قرار می‌گیرد و با استفاده از مکانیزم کشویی می‌توان آن را در موقعیت‌های Connected، Test و Disconnected قرار داد.

اگر هنوز با ساختار و عملکرد کلیدهای هوایی آشنا نیستید، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله کلید هوایی چیست و چه کاربردی دارد؟ را مطالعه کنید.

تفاوت کلید هوایی فیکس و کشویی در یک نگاه

معیار مقایسه کلید هوایی فیکس (Fixed) کلید هوایی کشویی (Drawout)
نحوه نصب نصب ثابت در محفظه تابلو نصب روی شاسی کشویی
اتصال مدار قدرت اتصال مستقیم به ترمینال‌های کلید اتصال از طریق کنتاکت‌های جداشونده شاسی
جداسازی از مدار نیازمند ایزوله‌سازی و بازکردن اتصالات امکان جداسازی با مکانیزم کشویی
موقعیت تست مستقل ندارد دارد
سرویس و تعویض نیازمند بازکردن اتصالات قدرت امکان خارج‌کردن کلید از موقعیت کاری
تجهیزات نصب اتصالات و متعلقات نصب ثابت شاسی، کنتاکت‌های جداشونده و متعلقات مربوطه
فضای موردنیاز تابلو معمولاً کمتر معمولاً بیشتر
هزینه اولیه معمولاً پایین‌تر معمولاً بالاتر

نتیجه اولیه: کلید فیکس برای تابلوهایی که سادگی نصب، محدودیت فضا و کاهش هزینه اولیه اهمیت بیشتری دارند، گزینه مناسبی است. کلید کشویی نیز برای تأسیساتی که سرویس‌پذیری، امکان تست کلید در وضعیت جدا از مدار قدرت و کاهش زمان عملیات تعمیراتی اهمیت دارد، انتخاب قابل بررسی‌تری است.

نکته مهم اینکه فیکس یا کشویی بودن به‌تنهایی نشان‌دهنده قدرت قطع، ظرفیت حفاظتی یا کیفیت عملکرد کلید نیست. این مشخصات به خانواده محصول، واحد حفاظتی و مشخصات الکتریکی کلید بستگی دارند.

کلید هوایی فیکس (Fixed) چیست؟

کلید هوایی فیکس نوعی کلید قدرت با ساختار نصب ثابت است که بدنه آن مستقیماً در محفظه تابلو نصب می‌شود و ترمینال‌های ورودی و خروجی آن از طریق اتصالات مناسب به شینه‌ها یا کابل‌های قدرت متصل می‌شوند. در این ساختار، برخلاف مدل کشویی، شاسی متحرکی برای انتقال کلید بین موقعیت‌های Connected، Test و Disconnected وجود ندارد.

مهم‌ترین ویژگی کلید فیکس، سادگی ساختار نصب و حذف مجموعه شاسی کشویی است. این موضوع معمولاً باعث کاهش پیچیدگی مکانیکی، فضای موردنیاز و هزینه اولیه می‌شود؛ اما برای خارج‌کردن کلید از مدار و انجام تعمیرات، باید پس از ایزوله‌سازی ایمن، اتصالات قدرت باز شوند.

ساختار اتصال و نصب کلید هوایی فیکس

در مدل فیکس، کلید با استفاده از پایه‌ها و متعلقات نصب در محل مشخص‌شده داخل تابلو ثابت می‌شود. اتصال الکتریکی نیز از طریق ترمینال‌های قدرت کلید و اتصالات متناسب با آرایش شینه‌بندی انجام می‌گیرد.

در طراحی این بخش، چند پارامتر اهمیت ویژه دارند:

  • آرایش ترمینال‌ها: موقعیت و جهت ترمینال‌های ورودی و خروجی باید با مسیر شینه‌ها و فضای نصب هماهنگ باشد.

  • فاصله‌های عایقی: فاصله هوایی و خزشی باید مطابق دستورالعمل سازنده و ولتاژ کاری مجموعه رعایت شود.

  • تحمل اتصال کوتاه شینه‌ها: اتصالات و نگهدارنده‌های شینه باید توان تحمل تنش‌های حرارتی و الکترودینامیکی جریان اتصال کوتاه را داشته باشند.

  • دسترسی تعمیراتی: فضای کافی برای بازکردن اتصالات، خارج‌کردن کلید و انجام سرویس باید از ابتدا در طراحی تابلو پیش‌بینی شود.

نکته مهم این است که فیکس بودن کلید به معنی اتصال مستقیم و بدون واسطه به شینه در تمام طراحی‌ها نیست؛ نوع اتصال به آرایش ترمینال و طراحی تابلو بستگی دارد.

کلید هوایی فیکس در چه شرایطی انتخاب مناسبی است؟

کلید فیکس معمولاً برای پروژه‌هایی مناسب است که در آن‌ها دسترسی مکرر به کلید برای تست و تعمیرات، اولویت اصلی طراحی نیست و سادگی نصب و کاهش هزینه اولیه اهمیت بیشتری دارد.

موارد کاربرد متداول:

  • تابلوهای توزیع با تعداد عملیات تعمیراتی محدود

  • تابلوهایی که امکان قطع برنامه‌ریزی‌شده برق برای سرویس وجود دارد

  • پروژه‌هایی با محدودیت بودجه و فضای نصب

  • تابلوهایی که تجهیزات به‌صورت ثابت و بدون نیاز به جابه‌جایی مکرر نصب می‌شوند

برای مشاهده نمونه‌های واقعی این ساختار در محصولات برق لئو، می‌توانی از این دو محصول استفاده کنی:

آیا کلید هوایی فیکس را می‌توان به کشویی تبدیل کرد؟

خیر؛ حداقل در خانواده MasterPact NW، اشنایدر صراحتاً اعلام کرده که تبدیل نسخه فیکس به کشویی امکان‌پذیر نیست؛ زیرا نسخه کشویی به شاسی، اینترلاک‌ها و اجزای مکانیکی اختصاصی نیاز دارد که در ساختار فیکس وجود ندارند. بنابراین، نوع نصب باید هنگام انتخاب و سفارش کلید مشخص شود.

برای بررسی جزئیات نصب و متعلقات هر مدل، مستند رسمی راهنمای نصب کلیدهای MasterPact NW در سایت اشنایدر نیز مرجع مناسبی است.

کلید هوایی کشویی (Drawout) چیست؟

کلید هوایی کشویی نوعی کلید قدرت است که به‌جای نصب مستقیم در تابلو، روی یک شاسی مخصوص (Chassis) قرار می‌گیرد. این شاسی امکان جابه‌جایی کلید بین موقعیت‌های کاری مختلف را فراهم می‌کند؛ بدون اینکه برای هر بار جداسازی، اتصالات اصلی مدار قدرت باز شوند.

در این ساختار، بخش ثابت شاسی داخل تابلو نصب می‌شود و کلید به کمک مکانیزم کشویی روی آن حرکت می‌کند. اتصال مدار قدرت از طریق کنتاکت‌های جداشونده انجام می‌شود و وضعیت کلید با مکانیزم قفل و نشانگرهای موقعیت کنترل می‌شود.

شاسی کلید هوایی و کنتاکت‌های جداشونده

شاسی (Chassis) مجموعه‌ای مکانیکی و الکتریکی است که کلید کشویی روی آن نصب می‌شود. این مجموعه علاوه بر نگهداری کلید، مسیر اتصال و جداسازی مدار قدرت و تجهیزات کنترلی را فراهم می‌کند.

اجزای مهم این ساختار عبارت‌اند از:

  • کنتاکت‌های اولیه قدرت (Primary Disconnects): اتصال الکتریکی بین کلید و بخش ثابت شاسی را برقرار می‌کنند.

  • کنتاکت‌های ثانویه (Secondary Disconnects): ارتباط مدار فرمان و سیگنال‌های کنترلی را برقرار می‌کنند.

  • مکانیزم کشویی (Racking Mechanism): امکان انتقال کلید بین موقعیت‌های مختلف را فراهم می‌کند.

  • قفل‌ها و اینترلاک‌ها: از جابه‌جایی یا عملکرد ناخواسته کلید در شرایط غیرمجاز جلوگیری می‌کنند.

  • نشانگر موقعیت: وضعیت قرارگیری کلید روی شاسی را مشخص می‌کند.

نکته مهم این است که کنتاکت‌های قدرت و کنتاکت‌های فرمان دو مسیر مجزا هستند؛ به همین دلیل در موقعیت تست، می‌توان مدار فرمان را فعال نگه داشت، درحالی‌که اتصال مدار قدرت قطع است.

سه وضعیت کلید هوایی کشویی: Connected، Test و Disconnected

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های کلید هوایی کشویی، امکان قرارگیری در سه موقعیت مشخص است. این موقعیت‌ها با تغییر وضعیت کنتاکت‌های قدرت و فرمان، شرایط بهره‌برداری یا تست کلید را تعیین می‌کنند.

موقعیت

اتصال مدار قدرت

اتصال مدار فرمان

کاربرد

Connected

متصل

متصل

بهره‌برداری عادی کلید

Test

جدا

متصل

آزمایش عملکرد کلید و مدار فرمان

Disconnected

جدا

جدا

جداسازی کلید از مدار و آماده‌سازی برای خارج‌کردن

۱. وضعیت Connected (وصل): در این حالت کنتاکت‌های اصلی قدرت و اتصالات کنترلی برقرار هستند و کلید در شرایط عادی بهره‌برداری قرار دارد.

۲. وضعیت Test (تست): کنتاکت‌های قدرت از مدار جدا شده‌اند، اما اتصالات مدار فرمان همچنان برقرار هستند. بنابراین می‌توان عملکرد تجهیزاتی مانند موتور شارژ فنر MCH، بوبین وصل XF، بوبین قطع MX و سیگنال‌های کنترلی را آزمایش کرد، بدون اینکه مدار قدرت به شینه متصل باشد.

برای آشنایی بیشتر با عملکرد این تجهیزات، مقاله مدار فرمان کلید هوایی اشنایدر؛ نقشه و سیم‌بندی MasterPact را مطالعه کنید.

۳. وضعیت Disconnected (جدا): در این موقعیت، هم اتصالات قدرت و هم اتصالات مدار فرمان جدا شده‌اند و کلید می‌تواند پس از طی مراحل ایمن‌سازی، از شاسی خارج شود.

تفاوت Disconnected و Withdrawn: در وضعیت Disconnected، کلید هنوز روی شاسی قرار دارد؛ اما در وضعیت Withdrawn، کلید به‌طور کامل از شاسی خارج شده است. این دو وضعیت از نظر فنی یکسان نیستند.

نشانگر وضعیت و کنتاکت‌های موقعیت شاسی

در کلیدهای کشویی اشنایدر، وضعیت قرارگیری کلید هم از طریق نشانگر مکانیکی روی شاسی و هم با استفاده از کنتاکت‌های موقعیت قابل تشخیص است.

کنتاکت

وضعیت اعلام‌شده

CE

Connected

CT

Test

CD

Disconnected

این کنتاکت‌ها امکان ارسال وضعیت شاسی به سیستم کنترل تابلو، PLC یا مدار مانیتورینگ را فراهم می‌کنند. برای مثال، با استفاده از سیگنال CT می‌توان تشخیص داد که کلید در موقعیت تست قرار دارد.

نکته فنی: در سری‌های مختلف MasterPact، جزئیات مکانیزم و نحوه عملکرد قفل‌ها ممکن است متفاوت باشد. برای نمونه، دستورالعمل MTZ1 و MTZ2/MTZ3 در تعداد دورهای دسته رَکینگ نیز تفاوت دارد؛ بنابراین عملیات جابه‌جایی باید مطابق راهنمای همان مدل انجام شود.

برای مشاهده جزئیات بیشتر، می‌توانی به راهنمای رسمی شاسی کشویی MasterPact در سایت اشنایدر مراجعه کنی.

شاترهای ایمنی و قفل‌های شاسی کلید هوایی کشویی

در کلید هوایی کشویی، شاترهای ایمنی (Safety Shutters) و اینترلاک‌های مکانیکی (Mechanical Interlocks) برای کاهش خطر تماس ناخواسته با قسمت‌های برق‌دار و جلوگیری از جابه‌جایی یا عملکرد غیرمجاز کلید استفاده می‌شوند. این تجهیزات به‌ویژه هنگام خارج‌کردن کلید از شاسی و انجام عملیات تعمیراتی اهمیت دارند.

۱. شاترهای ایمنی (Safety Shutters)

شاترها پوشش‌های متحرکی هستند که روی کنتاکت‌های ثابت قدرت در بخش داخلی شاسی قرار می‌گیرند. هنگامی که کلید از موقعیت Connected خارج می‌شود، شاترها روی کنتاکت‌های ثابت قرار می‌گیرند و دسترسی مستقیم به قسمت‌های برق‌دار را محدود می‌کنند.

کارکرد اصلی شاترها:

  • پوشاندن کنتاکت‌های ثابت قدرت پس از جداشدن کلید

  • کاهش احتمال تماس اتفاقی با بخش‌های برق‌دار

  • افزایش ایمنی هنگام بازرسی و تعمیرات

  • امکان قفل‌کردن شاترها در برخی پیکربندی‌ها برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز

نکته فنی: شاتر ایمنی به‌تنهایی به معنی بی‌برق بودن کامل محفظه نیست؛ وضعیت سایر منابع تغذیه، مدارهای برگشتی و تجهیزات مجاور نیز باید بررسی شود.

۲. قفل‌های مکانیکی و اینترلاک‌های شاسی (Mechanical Interlocks)

اینترلاک‌های مکانیکی در کلید هوایی کشویی برای جلوگیری از انجام عملیات ناخواسته طراحی شده‌اند. این تجهیزات می‌توانند حرکت شاسی، خارج‌کردن کلید یا عملکرد مکانیزم وصل را در شرایط مشخص محدود کنند.

مهم‌ترین تجهیزات این بخش عبارت‌اند از:

تجهیز

عملکرد

Cradle Locking

قفل‌کردن شاسی در یک موقعیت مشخص

Shutter Locking

جلوگیری از بازشدن شاترهای ایمنی

Door Interlock

جلوگیری از بازشدن در تابلو یا عملکرد کلید در شرایط غیرمجاز

Racking Interlock

محدودکردن حرکت مکانیزم کشویی در شرایط مشخص

Cradle Rejection Kit

جلوگیری از نصب کلید ناسازگار با شاسی

نکته تخصصی: در MasterPact MTZ، امکان قفل‌کردن شاسی با قفل آویز یا قفل کلیدی، بسته به نوع شاسی و تجهیزات سفارشی، وجود دارد. در برخی پیکربندی‌ها می‌توان شاسی را فقط در وضعیت Disconnected و در برخی دیگر در هر سه وضعیت Connected، Test و Disconnected قفل کرد.

تفاوت قفل شاتر و قفل شاسی چیست؟

این دو تجهیز وظیفه متفاوتی دارند:

  • قفل شاتر: مانع بازشدن پوشش‌های محافظ کنتاکت‌های ثابت قدرت می‌شود.

  • قفل شاسی: مانع جابه‌جایی کلید یا تغییر موقعیت مکانیکی آن می‌شود.

برای مثال، در MTZ2 و MTZ3 امکان استفاده از متعلقات VIVC برای نمایش وضعیت و قفل‌کردن شاترها وجود دارد. در این مدل‌ها، نحوه قفل‌کردن شاترهای بالا و پایین به نوع و تاریخ ساخت تجهیز نیز وابسته است.

 

برای بررسی جزئیات فنی این تجهیزات، مستندات رسمی اشنایدر را ببینید:

نکته ایمنی: وجود شاتر و قفل مکانیکی به‌تنهایی جایگزین ایزوله‌سازی، بررسی نبود ولتاژ و اجرای دستورالعمل ایمنی تعمیرات نیست.

جمع‌بندی این بخش

شاسی، کنتاکت‌های جداشونده، شاترهای ایمنی و اینترلاک‌ها مجموعه‌ای از اجزای مکمل هستند که امکان جداسازی کنترل‌شده کلید کشویی و افزایش ایمنی عملیات تعمیراتی را فراهم می‌کنند. هنگام انتخاب کلید Drawout، صرفاً وجود شاسی کافی نیست؛ نوع قفل‌ها، تجهیزات حفاظتی و سازگاری آن‌ها با ساختار تابلو نیز باید بررسی شود.

جدول مقایسه تخصصی کلید هوایی فیکس و کشویی

تفاوت کلید هوایی فیکس و کشویی فقط به روش نصب محدود نمی‌شود؛ ساختار اتصال مدار قدرت، قابلیت جداسازی، زمان موردنیاز برای تعمیرات، الزامات طراحی تابلو و تجهیزات مکانیکی موردنیاز نیز در انتخاب بین این دو مدل تأثیر دارند.

در جدول زیر، این دو ساختار را از دید طراحی تابلو و بهره‌برداری صنعتی مقایسه می‌کنیم.

جدول مقایسه فنی Fixed و Drawout

معیار

کلید هوایی فیکس

کلید هوایی کشویی

اتصال قدرت

اتصال مستقیم به ترمینال‌های کلید

اتصال از طریق کنتاکت‌های ثابت و متحرک شاسی

جداسازی برای تعمیرات

نیازمند بازکردن اتصالات پس از ایزوله‌سازی

جداسازی با مکانیزم Racking

تست مدار فرمان

نیازمند تمهیدات تست مستقل

امکان تست در موقعیت Test

تعویض کلید

نیازمند بازکردن اتصالات و متعلقات نصب

امکان خارج‌کردن بخش متحرک از شاسی

حفاظت کنتاکت‌های ثابت

وابسته به طراحی محفظه و پوشش‌ها

امکان استفاده از شاترهای ایمنی

اینترلاک مکانیکی شاسی

ندارد

قابل تجهیز به قفل‌ها و اینترلاک‌های مخصوص

فضای نصب

معمولاً کمتر

نیازمند فضای شاسی و حرکت مکانیزم

وزن مجموعه نصب‌شده

بدون وزن شاسی کشویی

شامل وزن کلید و شاسی

هزینه اولیه

معمولاً کمتر

معمولاً بیشتر

پیچیدگی تعمیرات

بیشتر در زمان جداسازی کلید

ساده‌تر از نظر جداسازی مکانیکی

مقایسه عددی وزن؛ نمونه واقعی MasterPact MTZ1

یکی از تفاوت‌های قابل‌اندازه‌گیری در ساختار کشویی، وزن مجموعه نصب‌شده است. در مدل Drawout علاوه بر وزن خود کلید، وزن شاسی نیز به مجموعه اضافه می‌شود.

طبق راهنمای رسمی MasterPact MTZ1 اشنایدر، وزن بخش متحرک کلید و شاسی به شرح زیر است:

وزن تجهیزات، بدون احتساب متعلقات و بسته‌بندی حمل

ساختار

تعداد پل

وزن کلید

وزن شاسی

Fixed

3P

14 kg

ندارد

Drawout

3P

14 kg

16 kg

Fixed

4P

18 kg

ندارد

Drawout

4P

18 kg

21 kg

بنابراین، در نمونه MTZ1 سه‌پل، اضافه‌شدن شاسی 16 کیلوگرم و در نمونه چهارپل 21 کیلوگرم به وزن مجموعه منجر می‌شود. این اختلاف باید در طراحی پایه نصب، سازه نگهدارنده و نحوه جابه‌جایی تجهیزات لحاظ شود.

توجه: این اعداد مختص MTZ1 هستند و نباید به MTZ2، MTZ3 یا کلیدهای NW و NT تعمیم داده شوند. برای مثال، در راهنمای MTZ2/MTZ3 وزن شاسی و کلید به‌مراتب بیشتر و وابسته به فریم و تعداد پل است.

تفاوت ابعاد و فضای موردنیاز تابلو

در طراحی تابلو، نباید فقط ابعاد بدنه کلید را در نظر گرفت. در نسخه کشویی، فضای موردنیاز شاسی، مکانیزم حرکت، دسترسی به دسته Racking و امکان خارج‌کردن کلید نیز باید محاسبه شود.

برای نمونه، در نقشه رسمی ابعاد MasterPact MTZ1، ابعاد قاب جلویی (Escutcheon) برای نسخه‌های فیکس و کشویی متفاوت است:

مشخصه MTZ1

Fixed

Drawout

عرض قاب جلویی

253 mm

317 mm

ارتفاع قاب جلویی

275 mm

313 mm

این اعداد مربوط به قاب جلویی هستند، نه ابعاد کامل بدنه یا عمق تابلو. برای طراحی نهایی باید نقشه ابعادی همان رفرنس و آرایش ترمینال‌ها بررسی شود.

 
Masterpact MTZ+1

 

برای دریافت نقشه‌های ابعادی و اطلاعات نصب، می‌توان از مستندات رسمی ابعاد و یکپارچه‌سازی MasterPact MTZ استفاده کرد.

تفاوت هزینه و تجهیزات جانبی

در مقایسه اقتصادی، قیمت خود کلید به‌تنهایی معیار مناسبی نیست. نسخه کشویی علاوه بر کلید، به شاسی و متعلقات مکانیکی و الکتریکی مخصوص نیاز دارد؛ بنابراین هزینه اولیه مجموعه معمولاً بیشتر از نسخه فیکس است.

در مقابل، اگر خارج‌کردن کلید برای تعمیرات یا تست به‌صورت دوره‌ای انجام شود، ساختار کشویی می‌تواند زمان عملیات جداسازی را کاهش دهد. میزان صرفه‌جویی واقعی به تعداد دفعات تعمیر، طراحی تابلو، امکان قطع برق و هزینه توقف فرآیند بستگی دارد و نمی‌توان برای آن درصد ثابتی اعلام کرد.

برای مشاهده نمونه‌های فیکس موجود در برق لئو می‌توانی این محصولات را بررسی کنی:

جمع‌بندی مهندسی این بخش: کلید کشویی الزاماً از نظر حفاظت الکتریکی بهتر از مدل فیکس نیست؛ مزیت اصلی آن در ساختار مکانیکی، قابلیت جداسازی و امکانات تست و تعمیرات است. انتخاب نهایی باید براساس شرایط بهره‌برداری، الزامات تداوم سرویس، فضای تابلو و هزینه چرخه عمر انجام شود.

کلید هوایی فیکس برای چه تابلوهایی مناسب است؟

کلید هوایی فیکس (Fixed) زمانی انتخاب مناسبی است که طراحی تابلو به مکانیزم کشویی و قابلیت خارج‌کردن سریع کلید نیاز نداشته باشد. در این ساختار، سادگی نصب، کاهش تجهیزات مکانیکی و هزینه اولیه کمتر از مهم‌ترین ملاحظات طراحی هستند.

کاربردهای متداول کلید هوایی فیکس

  • تابلوهای توزیع اصلی (MDB): در پروژه‌هایی که امکان قطع برنامه‌ریزی‌شده برق برای تعمیرات وجود دارد.

  • تابلوهای ورودی ترانسفورماتور: در شرایطی که الزامات بهره‌برداری و تعمیرات، استفاده از ساختار ثابت را مجاز می‌دانند.

  • تابلوهای صنعتی با توقف قابل‌برنامه‌ریزی: در تأسیساتی که تعمیرات دوره‌ای بدون نیاز به جداسازی سریع کلید انجام می‌شود.

  • پروژه‌های با محدودیت بودجه: زمانی که هزینه شاسی و متعلقات کشویی توجیه فنی و اقتصادی ندارد.

چه زمانی انتخاب کلید فیکس محدودیت ایجاد می‌کند؟

اگر در یک تابلو، خارج‌کردن کلید برای تست، تعمیر یا تعویض باید بدون بازکردن اتصالات قدرت انجام شود، ساختار فیکس محدودیت بیشتری ایجاد می‌کند. همچنین در تابلوهایی که تداوم سرویس اهمیت بالایی دارد، بازکردن اتصالات و انجام مجدد عملیات نصب می‌تواند زمان تعمیرات را افزایش دهد.

برای مثال، در یک تابلو توزیع که کلید ورودی آن نقش اصلی در تغذیه چندین فیدر را دارد، باید هزینه و پیامد قطع برق در زمان تعمیرات نیز در انتخاب Fixed یا Drawout لحاظ شود.

برای بررسی مدل‌های مختلف و ظرفیت‌های جریان قابل انتخاب، می‌توانید به صفحه کلید هوایی اشنایدر مراجعه کنید.

نکته مهندسی: انتخاب کلید فیکس صرفاً به دلیل قیمت کمتر یا ابعاد کوچک‌تر نباید انجام شود. سطح دسترس‌پذیری موردنیاز، برنامه تعمیرات، امکان قطع منبع تغذیه و الزامات ایمنی پروژه باید پیش از سفارش بررسی شوند.

کلید هوایی کشویی برای چه تابلوهایی مناسب است؟

کلید هوایی کشویی (Drawout) برای تابلوهایی مناسب است که در آن‌ها دسترسی سریع به کلید، امکان تست مدار فرمان بدون اتصال مدار قدرت و کاهش زمان عملیات تعمیراتی اهمیت دارد. مزیت اصلی این ساختار، قابلیت جداسازی کلید از مدار از طریق مکانیزم شاسی است؛ بدون اینکه برای هر بار جداسازی، اتصالات اصلی شینه باز شوند.

کاربردهای متداول کلید هوایی کشویی

  • تابلوهای اصلی برق (MDB): به‌ویژه در پروژه‌هایی که کلید ورودی یا کلید کوپلینگ نقش مهمی در توزیع برق دارد.

  • تابلوهای مراکز داده و بیمارستان‌ها: در تأسیساتی که توقف طولانی‌مدت تغذیه می‌تواند پیامدهای عملیاتی جدی داشته باشد.

  • صنایع دارای خطوط تولید پیوسته: جایی که کاهش زمان تعمیرات و تعویض کلید اهمیت اقتصادی دارد.

  • تابلوهای دارای سیستم چنج‌اور: برای تجهیزاتی که در آرایش انتقال منبع و اینترلاک بین کلیدها استفاده می‌شوند.

  • تابلوهای نیازمند تست دوره‌ای: به‌خصوص زمانی که باید عملکرد مدار فرمان و تجهیزات جانبی بدون اتصال مدار قدرت بررسی شود.

البته انتخاب بین کلید هوایی فیکس و کشویی، تنها معیار تصمیم‌گیری نیست و خانواده محصول نیز اهمیت دارد. برای آشنایی با تفاوت‌های ساختاری و فنی دو خانواده پرکاربرد اشنایدر، مقاله مقایسه کلید هوایی اشنایدر NW و NT را مطالعه کنید.

چرا در تابلوهای حساس، مدل کشویی اهمیت بیشتری دارد؟

فرض کنید کلید ورودی یک تابلو وظیفه تغذیه چندین فیدر صنعتی را بر عهده دارد. در صورت نیاز به تعمیر یا تعویض کلید، در مدل فیکس باید اتصالات قدرت پس از ایزوله‌سازی باز شوند؛ اما در مدل کشویی می‌توان کلید را به موقعیت Disconnected منتقل کرد و سپس از شاسی خارج کرد.

همچنین وجود موقعیت Test این امکان را فراهم می‌کند که بخشی از عملکردهای کنترلی، مانند فرمان وصل و قطع و سیگنال‌های وضعیت، بدون اتصال کنتاکت‌های اصلی قدرت بررسی شوند.

برای سیستم‌هایی که از دو منبع تغذیه استفاده می‌کنند، انتخاب ساختار کلید باید با طراحی چنج‌اور و اینترلاک هماهنگ باشد.

محدودیت‌های انتخاب کلید کشویی

با وجود مزایای عملیاتی، استفاده از کلید کشویی در تمام پروژه‌ها ضرورت ندارد:

  • به فضای بیشتری برای نصب شاسی و عملیات خارج‌کردن کلید نیاز دارد.

  • هزینه اولیه آن به دلیل وجود شاسی و متعلقات بیشتر است.

  • کنتاکت‌های جداشونده و مکانیزم Racking نیز به بازرسی و نگهداری دوره‌ای نیاز دارند.

  • وزن مجموعه کلید و شاسی باید در طراحی سازه تابلو لحاظ شود.

  • استفاده از شاسی و کلید باید از نظر سازگاری مکانیکی و الکتریکی تأیید شده باشد.

نکته مهندسی: کلید کشویی لزوماً باعث حذف خاموشی در زمان تعمیرات نمی‌شود. اگر تنها کلید یک منبع تغذیه باشد و مسیر جایگزینی برای تأمین بار وجود نداشته باشد، خارج‌کردن آن همچنان مستلزم قطع تغذیه خواهد بود. مزیت اصلی Drawout کاهش عملیات مکانیکی جداسازی و فراهم‌کردن امکان تست در موقعیت مستقل است.

نتیجه این بخش: اگر در پروژه، تعمیرپذیری، تست دوره‌ای و سرعت جداسازی کلید اهمیت بالایی دارد، مدل کشویی ارزش هزینه بیشتر را دارد. اما اگر این قابلیت‌ها در برنامه بهره‌برداری پروژه ضروری نیستند، انتخاب فیکس می‌تواند اقتصادی‌تر باشد.

اثر فیکس یا کشویی بودن روی طراحی تابلو برق

انتخاب بین Fixed و Drawout فقط به نوع کلید محدود نمی‌شود؛ این تصمیم باید از مرحله طراحی مکانیکی تابلو و جانمایی شینه‌ها در نظر گرفته شود. تفاوت این دو ساختار روی عمق محفظه، فضای نصب، نحوه اتصال قدرت، دسترسی تعمیراتی و وزن مجموعه تأثیر می‌گذارد. در کنار انتخاب ساختار نصب کلید، نوع تجهیز حفاظتی نیز باید متناسب با جریان نامی، سطح اتصال کوتاه و الزامات طراحی تابلو تعیین شود. اگر در انتخاب بین کلید هوایی (ACB) و کلید اتوماتیک کامپکت (MCCB) تردید دارید، مقاله [تفاوت کلید هوایی و کامپکت](آدرس مقاله) را برای بررسی تفاوت‌های فنی و کاربردی این دو تجهیز مطالعه کنید.

۱. ابعاد، عمق و فضای موردنیاز تابلو

در نسخه فیکس، کلید مستقیماً در محل نصب خود قرار می‌گیرد و نیازی به فضای حرکتی شاسی ندارد. در مقابل، نسخه کشویی علاوه بر فضای نصب شاسی، به فضای کافی برای دسترسی به مکانیزم Racking و خارج‌کردن کلید نیاز دارد.

در طراحی تابلو کشویی باید موارد زیر لحاظ شوند:

  • عمق موردنیاز شاسی و مجموعه اتصالات قدرت

  • فضای دسترسی برای نصب و چرخاندن دسته Racking

  • فضای لازم برای خارج‌کردن کلید از شاسی

  • امکان دسترسی به ترمینال‌ها و متعلقات کنترلی

  • فضای مناسب برای حمل و جابه‌جایی کلید در زمان تعمیرات

نکته طراحی: نمی‌توان یک مقدار ثابت برای اختلاف عمق تابلوهای فیکس و کشویی اعلام کرد؛ این اختلاف به فریم کلید، تعداد پل، نوع ترمینال‌های جلو یا عقب و آرایش شینه‌بندی بستگی دارد. بنابراین ابعاد نهایی باید از نقشه ابعادی همان رفرنس استخراج شود.

۲. اتصال شینه به کلید یا شاسی

در کلید فیکس، اتصالات قدرت مستقیماً به ترمینال‌های کلید متصل می‌شوند؛ بنابراین طراحی شینه‌ها باید با موقعیت ترمینال‌ها، جهت ورود و خروج کابل یا شینه و فاصله‌های عایقی هماهنگ باشد.

در مدل کشویی، اتصال بین شینه‌های تابلو و کلید از طریق کنتاکت‌های قدرت ثابت و متحرک شاسی برقرار می‌شود. در نتیجه، علاوه بر طراحی شینه‌ها باید ظرفیت جریان و تحمل اتصال کوتاه کنتاکت‌های شاسی نیز با مشخصات کلید هماهنگ باشد.

در هر دو ساختار، انتخاب مقطع شینه صرفاً براساس جریان نامی کلید انجام نمی‌شود و عواملی مانند موارد زیر اهمیت دارند:

  • جریان نامی شینه و افزایش دمای مجاز

  • جریان اتصال کوتاه و مدت‌زمان تحمل آن (Icw)

  • جریان پیک اتصال کوتاه (Ipk)

  • فاصله بین فازها و فاصله عایقی

  • شرایط تهویه و دمای داخل تابلو

۳. لوازم جانبی مخصوص کلید هوایی کشویی

یکی از تفاوت‌های مهم در طراحی تابلو کشویی، نیاز به تجهیزات اختصاصی شاسی است. این تجهیزات علاوه بر اتصال الکتریکی، وظایف مکانیکی و ایمنی نیز دارند.

تجهیز

کاربرد

شاسی (Chassis)

نگهداری کلید و ایجاد امکان جابه‌جایی بین موقعیت‌ها

کنتاکت‌های قدرت

برقراری اتصال مدار اصلی بین کلید و تابلو

کنتاکت‌های ثانویه

انتقال فرمان‌ها و سیگنال‌های کنترلی

شاتر ایمنی

پوشاندن کنتاکت‌های ثابت قدرت

قفل شاسی

محدودکردن جابه‌جایی غیرمجاز کلید

کنتاکت موقعیت

اعلام وضعیت Connected، Test و Disconnected

سازگاری این تجهیزات با خانواده و فریم کلید اهمیت زیادی دارد. برای مثال، نمی‌توان صرفاً براساس آمپراژ یک کلید، شاسی آن را انتخاب کرد؛ مدل دقیق، تعداد پل و مشخصات مکانیکی نیز باید تطبیق داده شوند.

برای بررسی مدل‌های مختلف کلید و تجهیزات مرتبط، می‌توانید به دسته‌بندی کلید هوایی اشنایدر مراجعه کنید.

۴. تأثیر فیکس و کشویی بودن بر وزن تابلو

در مدل کشویی، وزن شاسی نیز به وزن کلید اضافه می‌شود. این موضوع در طراحی سازه تابلو، پایه‌های نگهدارنده و محاسبه بار وارد بر کف تابلو اهمیت دارد.

برای نمونه، در اطلاعات فنی MasterPact MTZ1 که در بخش مقایسه بررسی کردیم:

مدل

وزن کلید

وزن شاسی

MTZ1 سه‌پل فیکس

14 kg

ندارد

MTZ1 سه‌پل کشویی

14 kg

16 kg

MTZ1 چهارپل فیکس

18 kg

ندارد

MTZ1 چهارپل کشویی

18 kg

21 kg

بنابراین در نمونه سه‌پل، مجموعه کشویی 30 کیلوگرم و در نمونه چهارپل 39 کیلوگرم وزن دارد؛ بدون احتساب متعلقات و تجهیزات جانبی اضافی.

این اعداد مختص نمونه‌های MTZ1 هستند و برای طراحی سایر فریم‌ها باید وزن واقعی کلید و شاسی از مستندات همان مدل استخراج شود.

جمع‌بندی مهندسی: در طراحی تابلو، کلید کشویی فقط یک کلید با قابلیت بیرون‌آمدن نیست؛ شاسی، کنتاکت‌های جداشونده، قفل‌ها، فضای حرکتی و وزن مجموعه همگی بخشی از طراحی هستند. به همین دلیل، بهتر است نوع Fixed یا Drawout پیش از نهایی‌شدن نقشه‌های مکانیکی و شینه‌بندی مشخص شود.

فیکس یا کشویی؟ ۴ سؤال قبل از سفارش

برای انتخاب بین کلید هوایی فیکس و کشویی، قبل از سفارش باید چهار موضوع اصلی بررسی شود:

  1. امکان قطع برق: آیا برای تعمیرات و تعویض کلید، امکان خاموشی برنامه‌ریزی‌شده وجود دارد؟

  2. نیاز به تست: آیا باید مدار فرمان و عملکرد کلید بدون اتصال مدار قدرت آزمایش شود؟

  3. فضای تابلو: آیا فضای کافی برای شاسی، مکانیزم Racking و خارج‌کردن کلید وجود دارد؟

  4. هزینه پروژه: آیا مزایای تعمیرپذیری و سرویس سریع‌تر، هزینه بیشتر مدل کشویی را توجیه می‌کند؟

مثال انتخاب کلید برای ترانس ۱۰۰۰ کیلوولت‌ آمپر

فرض کنیم یک ترانسفورماتور سه‌فاز با توان ۱۰۰۰kVA و ولتاژ ثانویه ۴۰۰ ولت داریم. جریان نامی سمت فشار ضعیف ترانس از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

I = 1000 × 1000 √3 × 400

در چنین پروژه‌ای، کلید هوایی با فریم ۱۶۰۰ آمپر می‌تواند یکی از گزینه‌های اولیه بررسی باشد؛ اما انتخاب نهایی باید با توجه به جریان بار، امپدانس ترانس، جریان اتصال کوتاه، تنظیمات حفاظتی و سلکتیویتی انجام شود.

برای بررسی گزینه‌های موجود، می‌توانید دسته‌بندی [کلید هوایی ۱۶۰۰ آمپر اشنایدر](آدرس دسته‌بندی) را ببینید.

نکته: جریان نامی ۱۴۴۳ آمپر به‌تنهایی انتخاب کلید ۱۶۰۰ آمپر را قطعی نمی‌کند؛ قدرت قطع و تنظیم واحد حفاظتی نیز باید محاسبه شوند.

کلید هوایی فیکس و کشویی اشنایدر در سری‌های MTZ، NW و NT

در محصولات اشنایدر، هر سه خانواده MasterPact MTZ، NW و NT در ساختارهای فیکس و کشویی عرضه شده‌اند؛ اما محدوده جریان و فریم آن‌ها یکسان نیست. جدول زیر بر اساس اطلاعات فنی اشنایدر تنظیم شده است:

خانواده

محدوده جریان نامی

ساختارهای نصب

MTZ1

630 تا 1600 آمپر

فیکس و کشویی

MTZ2

800 تا 4000 آمپر

فیکس و کشویی

MTZ3

4000 تا 6300 آمپر

فیکس و کشویی

NT

تا 1600 آمپر

فیکس و کشویی

NW

800 تا 6300 آمپر

فیکس و کشویی

 

نکته مهم در انتخاب: محدوده جریان به‌تنهایی برای انتخاب کلید کافی نیست. قدرت قطع، تعداد پل، ولتاژ کاری، نوع واحد حفاظتی و شرایط نصب نیز باید بررسی شوند. همچنین در خانواده‌های NW و NT، کد و مشخصات دقیق مدل تعیین می‌کند که چه گزینه‌هایی از نظر ساختار نصب و قدرت قطع قابل سفارش هستند.

سوالات متداول درباره تفاوت کلید هوایی فیکس و کشویی

۱. تفاوت اصلی کلید هوایی فیکس و کشویی چیست؟

در کلید هوایی فیکس، تجهیز مستقیماً داخل تابلو نصب می‌شود؛ اما در مدل کشویی، کلید روی شاسی قرار دارد و می‌توان آن را بین موقعیت‌های Connected، Test و Disconnected جابه‌جا کرد.

۲. کلید هوایی فیکس بهتر است یا کشویی؟

هیچ‌کدام به‌صورت مطلق بهتر نیستند. مدل فیکس برای پروژه‌هایی با نیاز کمتر به جداسازی و تعمیرات مناسب است؛ مدل کشویی نیز برای تابلوهایی که تست، سرویس و خارج کردن کلید از مدار اهمیت بیشتری دارد، کاربردی‌تر است.

۳. آیا کلید هوایی کشویی را می‌توان بدون قطع برق از مدار خارج کرد؟

خیر. خارج کردن کلید از مدار باید طبق دستورالعمل سازنده و با رعایت الزامات ایمنی انجام شود. امکان استفاده از شاسی کشویی، به‌تنهایی به معنی امکان تعویض کلید بدون قطع برق یا بدون وجود منبع تغذیه جایگزین نیست.

۴. آیا قدرت قطع کلید هوایی فیکس و کشویی متفاوت است؟

خیر، نوع نصب به‌تنهایی تعیین‌کننده قدرت قطع نیست. پارامترهایی مانند Icu، Ics و Icw به مدل، فریم، ولتاژ کاری و مشخصات فنی کلید بستگی دارند و باید جداگانه بررسی شوند.

۵. آیا می‌توان کلید هوایی فیکس را به مدل کشویی تبدیل کرد؟

تبدیل مستقیم در همه مدل‌ها امکان‌پذیر نیست. ساختار کلید، شاسی و تجهیزات جانبی باید با یکدیگر سازگار و مورد تأیید سازنده باشند؛ بنابراین پیش از هرگونه تغییر باید Reference دقیق کلید بررسی شود.

نوشته‌شده توسط

تیم فنی برق لئو

بازگشت به مقالات

ادامه مطلب

مقالات مرتبط

همه مقالات